मंकी बात – १८

 डिजिटल आंदोलनातून नवतरुणांचा असंतोष कॉकरोच जनता पार्टी : सावध ऐका पुढल्या हाका!

बेरोजगारी, शिक्षणातील विषमता आणि स्पर्धा परीक्षांमधील गोंधळ यांमुळे तरुणांमध्ये असंतोष वाढलेला असताना, सरन्यायाधीशांनी बेरोजगार तरुणांची तुलना “झुरळांशी” केल्याचा आरोप सोशल मीडियावर व्हायरल झाला. यातून “कॉकरोच जनता पार्टी” नावाची डिजिटल मोहीम उभी राहिली, जी सध्याच्या डिजिटल युगातील तरुणांच्या मानसिकतेचा, संतापाचा आणि राजकीय अभिव्यक्तीचा नवा चेहरा दर्शवते.

डिजिटल युगातील असंतोषाची नवी भाषा(Cockroach-Janta-Party)

Cockroach-Janta-Party : पूर्वी तरुणांचा रोष आंदोलने, मोर्चे, भिंतींवरील घोषणा किंवा विद्यार्थी संघटनांपुरता मर्यादित होता. आता सोशल मीडिया हेच सर्वात प्रभावी व्यासपीठ बनले आहे. इन्स्टाग्राम रील्स, एक्स (ट्विटर), यूट्यूब शॉर्ट्स आणि मीम संस्कृती यांमधून आजचा तरुण आपली नाराजी व्यक्त करतो. “कॉकरोच जनता पार्टी” हे नाव विनोदी वाटत असले तरी त्यामागे खोल सामाजिक वेदना दडलेली आहे.

नवतरुणांचा संदेश स्पष्ट आहे: “जर व्यवस्था आम्हाला झुरळ समजत असेल, तर आम्ही त्या ओळखीला आंदोलनाचे प्रतीक बनवू.” हीच डिजिटल क्रांतीची ताकद आहे. अपमानकारक शब्दालाही आंदोलनाचे शस्त्र बनवणे, हे आधुनिक इंटरनेट पिढीचे वैशिष्ट्य आहे.

बेरोजगारी आणि निराशेची पार्श्वभूमी

भारतामध्ये लाखो तरुण उच्चशिक्षित असूनही रोजगारापासून वंचित आहेत. स्पर्धा परीक्षा वर्षानुवर्षे पुढे ढकलल्या जातात, पेपरफुटी होते,

भरती प्रक्रिया थांबते आणि खासगी क्षेत्रात कमी पगारावर काम करण्याची वेळ येते. या पार्श्वभूमीवर अनेक तरुणांना असे वाटते की:

* त्यांच्या मेहनतीची किंमत नाही
* सरकार आणि न्यायसंस्था त्यांची वेदना समजून घेत नाहीत, उलट त्यांची हेटाळणी केली जाते.
* न्यायव्यवस्था, प्रशासन आणि राजकारण यांच्यात सामान्य युवकाचा आवाज हरवत आहे

म्हणूनच “कॉकरोच जनता पार्टी” सारखी मोहीम फक्त विनोद राहत नाही; ती व्यवस्थेविरुद्धच्या सामूहिक उपरोधाचे रूप धारण करते.

 मीम संस्कृती : आधुनिक राजकीय शस्त्र

आजचा युवक भाषणांपेक्षा मीम्समध्ये जास्त प्रभावीपणे बोलतो. एका फोटोवर लिहिलेली दोन वाक्ये लाखो लोकांपर्यंत पोहोचतात. “कॉकरोच जनता पार्टी”च्या पोस्ट्स, बनावट निवडणूक चिन्हे, घोषणापत्रे आणि डिजिटल पोस्टर्स काही तासांत व्हायरल झाली. ही गोष्ट तीन महत्त्वाचे बदल दर्शवते:

1. राजकीय व्यंग अधिक प्रभावी झाले

तरुण आता थेट भाषण देत नाहीत; ते व्यंगातून प्रश्न विचारतात.

2. इंटरनेटने संघटन सोपे केले

कोणतीही अधिकृत संघटना नसतानाही लाखो लोक एकाच भावनेभोवती एकत्र येऊ शकतात. त्यामुळेच मोठ्या राजकीय संघटना आणि सरकारला ते आव्हानात्मक वाटले तर त्यात आश्चर्य वाटायला नको. मात्र एका लोकशाही देशात सरकारकडून अश्या लाखो तरूणांच्या आवाजाला दाबून टाकण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. नव्या चळवळीच्या समूह माध्यमांवर कारवाई करुन ते चिरडून टाकण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. मात्र त्यामुळे हा असंतोष संपणार नाही. सरकारने अश्यावेळी संयम आणि सहिष्णूपणे या तरुणांच्या व्यथा जाणून उपाय योजना केल्या पाहिजेत. अन्यथा केवळ समुह माध्यमातून व्यक्त होणारा हा आभासी आवाज उद्या रस्त्यांवर उतरण्याचा आणि त्यातून हिंसक आंदोलनाचा धोका आहे.

नवतरुणांची डिजिटल क्रांती(Cockroach-Janta-Party)

जे पूर्वी फक्त सोशल मीडिया ट्रेंड मानले जायचे, ते आता मुख्य प्रवाहातील चर्चेचा विषय बनते. ही मोहीम भारतातील “डिजिटल पॉलिटिकल जनरेशन” ची ओळख आहे. ही पिढी: त्वरित प्रतिक्रिया देते
* अधिकारांना प्रश्न विचारते
* इंटरनेटला लोकशाहीचे व्यासपीठ मानते
* भीतीपेक्षा व्यंगाचा वापर करते. पूर्वी आंदोलनासाठी रस्त्यावर उतरावे लागायचे. आता हॅशटॅग, मीम आणि व्हिडिओच आंदोलनाची नवी साधने बनली आहेत. यामुळे सत्ताधारी, न्यायसंस्था आणि माध्यमांवर सतत सार्वजनिक दबाव निर्माण होतो.

याचे सकारात्मक परिणाम हा  दिसला आहे की लोकशाही अधिक सक्रिय होवू शकते. बेरोजगार तरुणही जागा झाला तर सत्ता आणि व्यवस्थेला सरळमार्गावर घेवून येवू शकतो. शेवटी लोकशाही म्हणजे काय? लोकांचे लोकांसाठी लोकांनी चालवलेले राज्य! मोठा लोकसंख्येचा भाग असलेल्या भारतासारख्या देशात हे जेन-झी क्रांती करतील की नाही माहिती नाही पण ही युवा शक्ती आहे तिला झुरळ म्हणून संबोधणे धोकादायक तर आहेच. पण हा देशातील लोकशाहीच्या निकोपतेवर वार आहे. त्यामुळे जे तरुण राजकारणापासून दूर होते, तेही चर्चेत सहभागी होतात.डिजिटल माध्यमांमुळे सामान्य युवकाचा आवाज राष्ट्रीय स्तरावर पोहोचतो. एखादे विधान काही मिनिटांत देशभर चर्चेत येते. त्यामुळे सार्वजनिक व्यक्तींना अधिक जबाबदारीने बोलावे हे स्पष्ट झाले आहे.

हा सत्ताधिशांना इशारा आहे. बेरोजगारी(Unemployment), परीक्षा प्रणाली(Examination system), मानसिक ताण(Mental stress) यांसारखे मुद्दे हे देशाच्या तरुणांच्या समस्यांचे खरे मुद्दे पुन्हा केंद्रस्थानी येतात.हा या डिजिटल क्रांतीमागचा महत्वाचा भाग आहे. या मध्ये तरुणांचा राग आणि चीड तर आहेच पण सत्ताधारी ऐकत नसतील तर त्यांच्या विरोधात आंदोलनाचा गंभीर धोकाही आहे हे यातून स्पष्ट होते.

 भारतीय लोकशाहीसमोर नवे आव्हान

“कॉकरोच जनता पार्टी” ही घटना दर्शवते की भारतातील तरुण आता केवळ मतदार राहिलेले नाहीत; ते डिजिटल प्रभावक आणि मतनिर्माते बनले आहेत. राजकीय पक्ष, न्यायव्यवस्था आणि प्रशासनाने हे समजून घेणे गरजेचे आहे की:  आजचा युवक शांत असला तरी तो मूक नाही.
तो आपल्या मोबाईलमधून व्यवस्था हादरवू शकतो.
एक ट्रेंड, एक मीम किंवा एक व्हिडिओ संपूर्ण राष्ट्रीय चर्चेचे स्वरूप बदलू शकतो.

“कॉकरोच जनता पार्टी” ही केवळ इंटरनेटवरील मजेशीर मोहीम नाही. ती भारतातील बेरोजगार, निराश आणि संतप्त तरुणांच्या मानसिकतेचे प्रतीक आहे. ही डिजिटल क्रांती(Digital Revolution) दाखवते की नव्या पिढीने आंदोलनाची भाषा बदलली आहे. आता घोषणा कमी आणि मीम्स जास्त आहेत; सभा कमी आणि हॅशटॅग जास्त आहेत. परंतु या आंदोलनातून एक मोठा प्रश्न उभा राहतो:

जर शिक्षित युवक स्वतःला “झुरळ” समजले जाऊ लागले, तर ही केवळ भाषेची चूक नसून व्यवस्थेवरील विश्वास ढासळण्याची सुरुवात आहे का? भारतीय लोकशाहीसाठी हा इशारा महत्त्वाचा आहे. कारण जेव्हा तरुणांचा आवाज व्यंगातून बोलू लागतो, तेव्हा समाजात खोलवर अस्वस्थता निर्माण झालेली असते. नेपाळचे उदाहरण समोर आहेच. समूह माध्यमांतून व्यक्त होणारा आवाज ओळखला नाही आणि चिरडण्याचा प्रयत्न केला तर त्यातुन रस्त्यावरच्या क्रांतीचा जन्म होण्यास वेळ लागणार नाही. तुतारी या आपल्या कवितेत केशवसूतांनी हेच म्हटले आहे. सावध, ऐका पुढल्या हाका असे त्यांनी म्हटले आहेच.

किशोर आपटे

(लेखक व राजकीय विश्लेषक)