Tilak-Saint-Gajanan-Maharaj : विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचा कालखंड भारतीय इतिहासात एका महान स्थित्यंतराचा काळ मानला जातो. या कालखंडात महाराष्ट्राच्या भूमीने दोन महान तेजस्वी ध्रुवताऱ्यांचा उदय पाहिला, ज्यांनी आपापल्या क्षेत्रातून राष्ट्रजागृतीचे अभूतपूर्व कार्य केले. एकीकडे राजकारणाच्या पटलावर आपल्या ज्वलंत विचारांनी आणि ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध अधिकार आहे’ या घोषणेने ब्रिटिश साम्राज्याला हादरवून सोडणारे लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक(Lokmanya Bal Gangadhar Tilak) होते, तर दुसरीकडे विदर्भाच्या मातीत शेगाव(Shegaon) येथे आपल्या विदेही अवस्थेने आणि योगबलाने जनसामान्यांना ईश्वरी साक्षात्काराची अनुभूती देणारे संत श्री गजानन महाराज होते. या दोन महान विभूतींच्या भेटीचा अन्वयार्थ लावणे म्हणजे केवळ दोन व्यक्तींच्या भेटीचा इतिहास सांगणे नसून, तो भारतीय परंपरेतील ‘शक्ती’ आणि ‘भक्ती’, ‘कर्मयोग’ आणि ‘ज्ञानयोग’ यांच्या अपूर्व संगमाचे विश्लेषण करणे होय. मे १९०८ मध्ये अकोला आणि शेगाव येथे झालेल्या या भेटींनी महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि आध्यात्मिक चळवळीला जे अधिष्ठान प्राप्त करून दिले, त्याचे परिणाम आजही तितकेच महत्त्वपूर्ण आहेत.
लोकमान्य टिळक आणि गजानन महाराज यांच्या भेटीचा संदर्भ समजून घेण्यासाठी १९०८ सालातील राजकीय वातावरणाचा आढावा घेणे अपरिहार्य आहे. १९०७ च्या सुरत अधिवेशनानंतर काँग्रेसमधील जहाल आणि मवाळ गट स्पष्टपणे विभागले गेले होते. लोकमान्य टिळक हे जहाल राष्ट्रवादी विचारांचे मेरुमणी म्हणून उदयास आले होते. त्यांनी ‘स्वराज्य, स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षण’ ही चतु:सूत्री मांडून भारतीय असंतोषाला एक विधायक दिशा दिली होती. विशेषतः तत्कालीन ‘वऱ्हाड’ (विदर्भ) प्रांत हा टिळकांच्या विचारांचा बालेकिल्ला बनला होता. दादासाहेब खापर्डे, वीर वामनराव जोशी आणि अण्णासाहेब पटवर्धन यांच्यासारख्या दिग्गज नेत्यांनी विदर्भातील जनमत टिळकांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे केले होते.
‘विदर्भाची पंढरी'(Tilak-Saint-Gajanan-Maharaj)
याच काळात शेगावचे गजानन महाराज हे विदर्भातील आध्यात्मिक शक्तीचे केंद्र बनले होते. १८७८ मध्ये शेगावमध्ये पहिल्यांदा प्रगट झालेले महाराज हे ‘परमहंस’ स्थितीला पोहोचलेले संत होते. त्यांनी आपल्या वास्तव्याने शेगावला ‘विदर्भाची पंढरी’ म्हणून नावारूपाला आणले होते. महाराजांचा भक्तसंप्रदाय केवळ ग्रामीण कष्टकऱ्यांपुरता मर्यादित नव्हता, तर त्यात उच्चशिक्षित आणि राजकीय क्षेत्रातील व्यक्तींचाही समावेश होता. दादासाहेब खापर्डे(Dadasaheb Khaparde) हे महाराजांचे अनन्य भक्त होते आणि त्यांनीच टिळकांना महाराजांच्या दर्शनासाठी उद्युक्त केले होते.
धुळ्याचे प्रांतिक अधिवेशन संपल्यानंतर लोकमान्य टिळक हे अकोल्यातील शिवजयंती कार्यक्रमासाठी निघाले होते. वाटेत शेगाव येथे थांबून त्यांनी गजानन महाराजांचे दर्शन घेण्याचे ठरवले. टिळकांच्या सोबत दादासाहेब खापर्डे(Dadasaheb Khaparde) आणि चिंतामणराव वैद्य(Chintamanrao Vaidya) हे त्यांचे निकटवर्तीय सहकारी होते. टिळक हे स्वतः मोठे संस्कृत पंडित आणि गीतेचे गाढे अभ्यासक होते. त्यांची आध्यात्मिक बैठक अत्यंत पक्की होती. त्यांनी आयुष्यभर ज्या ‘निष्कॉम कर्मयोगा’चा पुरस्कार केला, त्याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे गजानन महाराज होते.
शेगाव(Shegaon) येथे पोहोचल्यानंतर टिळकांनी महाराजांची विधिवत पूजा केली. महाराज त्या वेळी आपल्या नैसर्गिक विदेही अवस्थेत होते. विदेही अवस्था म्हणजे देहाचे भान विसरून आत्मस्वरूपात रममाण असणारी स्थिती. टिळकांनी महाराजांच्या चरणी लीन होऊन त्यांना वंदन केले. या भेटीचे वर्णन करताना असे म्हटले जाते की, महाराजांनी टिळकांना एका विशिष्ट पद्धतीने आशीर्वाद दिला. हा आशीर्वाद म्हणजे केवळ हाताचा स्पर्श नव्हता, तर तो टिळकांच्या कार्याला मिळालेला एक दैवी कौल होता. महाराजांनी टिळकांना ओळखले होते आणि त्यांच्या कार्याची व्याप्ती त्यांना ठाऊक होती. टिळक हे जहाल विचारांचे असले तरी त्यांचे राष्ट्रीय कार्य हे धर्माच्या आणि सत्याच्या अधिष्ठानावर उभे आहे, याची प्रचिती महाराजांना होती.
संशोधकांच्या मते, ही भेट म्हणजे दोन परस्परविरोधी वाटणाऱ्या पण मुळात एकच असलेल्या प्रवाहांचे मीलन होते. टिळक हे सक्रिय राजकारणातून देशाला गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी झटत होते, तर महाराज हे मानवी आत्म्याला मायेच्या गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी कार्य करत होते. टिळकांच्या मनात महाराजांबद्दल असलेला अतीव आदर हा त्यांच्या आध्यात्मिक ओढीचे निदर्शक होता.
लोकमान्य टिळक अत्यंत भारावून गेले
१९०८ साली, अकोल्याच्या राजेशवर मंदिर परिसरातील भव्य मैदानावर शिवजयंतीचा मुख्य कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता. या कार्यक्रमाचे अध्यक्षपद लोकमान्य टिळकांकडे होते. या सभेची सर्वात मोठी वैशिष्ट्यपूर्ण घटना म्हणजे व्यासपीठावर गजानन महाराजांची झालेली उपस्थिती. आयोजकांनी महाराजांना सभेसाठी पाचारण करावे अशी इच्छा कोल्हटकर आणि खापर्डे यांनी व्यक्त केली होती. जेव्हा ते महाराजांना आमंत्रण देण्यासाठी शेगावला गेले, तेव्हा महाराजांनी त्यांना आश्वासित केले होते की, “आम्ही जरूर येऊ, तुम्ही निर्धास्त राहा. आमच्यामुळे तिथे कोणतेही संकट येणार नाही”.(Tilak-Saint-Gajanan-Maharaj)
सभेचा मंडप खच्चून भरला होता. हजारो लोक टिळकांचे भाषण ऐकण्यासाठी आतुर झाले होते. व्यासपीठावर अण्णासाहेब पटवर्धन, गणेश खापर्डे, दामले आणि इतर राष्ट्रवादी नेते उपस्थित होते. अशातच गजानन महाराजांचे आगमन झाले. विशेष म्हणजे, इतका मोठा पोलीस बंदोबस्त असतानाही महाराज व्यासपीठावर कधी आणि कसे आले, हे कोणालाही कळले नाही. हा प्रसंग उपस्थितांसाठी एका अलौकिक चमत्कारापेक्षा कमी नव्हता.
महाराजांना व्यासपीठावर पाहून लोकमान्य टिळक अत्यंत भारावून गेले. त्यांनी आपल्या भाषणाची सुरुवात करताना महाराजांच्या उपस्थितीचा उल्लेख अतिशय आदरपूर्वक केला. टिळकांनी म्हटले की, “आज जमलेला समाज आणि प्रसंग अपूर्व आहे. आपल्या प्रांतातील प्रसिद्ध महापुरुष श्री गजानन महाराज यांचे आगमन होऊन त्यांनी सभेवर अनुग्रह करावा, ही मोठी आनंदाची गोष्ट आहे”. टिळकांनी आपल्या भाषणात एक महत्त्वपूर्ण ओवी/कविता म्हटली, ज्यामध्ये त्यांनी शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी यांच्या नात्याचा संदर्भ देऊन सध्याच्या परिस्थितीचा अन्वयार्थ लावला.
“दिवस आजचा धन्य धन्य, आहे पहा हो सज्जन” “स्वातंत्र्यासाठी ज्याने प्राण, खर्चिले आपुले पूर्वकाली,” “त्या धनुर्धर योध्याची, वीर गाजी शिवाजीची” “जन्म जयंती आहे साची, म्हणून आपण मिळालो।” “त्या रणगाजी शिवाजीला, रामदासे हाती धरिला,” “म्हणून त्याचा बोलबाला, झाला भारतखंडामध्ये।।” “तेवीच आज येथे झाले, आशीर्वाद द्याया आले,” “श्री गजानन साधू भले, आपुलीया सभेस।।”
या ओळींमधून टिळकांनी हे सूचित केले की, ज्याप्रमाणे छत्रपतींच्या कार्याला रामदास स्वामींचे आध्यात्मिक पाठबळ होते, तसेच आजच्या स्वातंत्र्यलढ्याला गजानन महाराजांचे आशीर्वाद लाभले आहेत. हा अन्वयार्थ केवळ अलंकारिक नव्हता, तर तो भारतीय राष्ट्रवादाचे मूळ आध्यात्मिक परंपरेत कसे रुजलेले आहे, हे सांगणारा होता.
अकोल्याच्या या ऐतिहासिक सभेत टिळकांनी चतु:सूत्रीतील ‘राष्ट्रीय शिक्षण’ या विषयावर प्रबोधन केले. त्या वेळी ब्रिटिशांनी लादलेली शिक्षण पद्धती ही भारतीयांना केवळ कारकून बनवण्यासाठी आणि त्यांच्यातील स्वाभिमान मारण्यासाठी आहे, असा टिळकांचा प्रहार होता. भाषणाच्या ओघात टिळकांनी उपस्थितांना विचारले की, “इंग्रजी भाषेवर आधारित हे शिक्षण आपल्याला खरंच प्रगत करू शकेल का?”.
या प्रश्नावर व्यासपीठावर बसलेल्या गजानन महाराजांनी आणि उपस्थित जनसमुदायाने अत्यंत जोरदारपणे “कदापि नाही” (Never) असा प्रतिसाद दिला. संतांच्या तोंडून निघालेले हे शब्द ब्रिटिशांच्या सांस्कृतिक आक्रमणाला मिळालेले चोख प्रत्युत्तर होते. एका विदेही संताने राजकीय विषयावर अशा प्रकारे उघडपणे आपली भूमिका व्यक्त करणे, ही घटना विदर्भातील ग्रामीण जनतेसाठी अत्यंत प्रेरणादायी ठरली. यामुळे वऱ्हाडमधील खेड्यापाड्यातील जनतेत इंग्रज सरकारविरुद्ध एक नैसर्गिक चिड निर्माण झाली आणि स्वदेशी चळवळीला मोठी गती प्राप्त झाली.
या प्रसंगाचा सखोल अन्वयार्थ असा की, गजानन महाराजांनी केवळ टिळकांच्या राजकीय कार्यालाच पाठिंबा दिला नाही, तर भारतीय संस्कृती आणि शिक्षणाचे रक्षण करण्याच्या त्यांच्या विचारांनाही संमती दिली. अध्यात्म आणि राष्ट्रप्रेम हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत, हे महाराजांच्या या प्रतिसादातून स्पष्ट झाले.(Tilak-Saint-Gajanan-Maharaj)
टिळकांवर राजद्रोहाचा खटला
अकोल्याच्या सभेला काही दिवस उलटत नाहीत तोच, ब्रिटिश सरकारने लोकमान्य टिळकांवर राजद्रोहाचा खटला भरला. त्यांच्या ‘केसरी’तील लेखांमुळे सरकारने त्यांना अटक केली. या कठीण प्रसंगी टिळकांचे सर्व अनुयायी चिंतेत होते. दादासाहेब खापर्डे आणि कोल्हटकर यांनी महाराजांना विनवणी केली की, टिळकांवरील हे संकट टळावे आणि त्यांची सुटका व्हावी.
परंतु, गजानन महाराज हे ‘त्रिकालज्ञ’ संत होते. त्यांनी कोल्हटकरांना सांगितले की, “टिळकांचे तुरुंगात जाणे टळू शकत नाही. ते अनिवार्य आहे. पण तुम्ही काळजी करू नका, त्यांच्या जाण्याने देशाचे मोठे हित होणार आहे”. महाराजांनी त्या वेळी कोल्हटकरांच्या हाती एक ‘भाकरीचा तुकडा’ (प्रसाद) दिला आणि सांगितले की, “हा प्रसाद टिळकांना द्या. ही भाकरी खाऊन ते तिथे एक महान कार्य पूर्ण करतील”.
जेव्हा कोल्हटकर मुंबईला पोहोचले आणि त्यांनी टिळकांना महाराजांच्या भविष्यवाणीबद्दल आणि प्रसादाबद्दल सांगितले, तेव्हा टिळक अजिबात विचलित झाले नाहीत. त्यांनी अत्यंत श्रद्धेने तो कोरडा भाकरीचा तुकडा स्वीकारला. त्या वेळी टिळकांचे वय पन्नाशीच्या वर होते आणि त्यांचे दात पडलेले होते. ती कडक भाकरी खाणे त्यांना कठीण जात होते, तरीही त्यांनी ती पाण्यात भिजवून मऊ करून पूर्ण खाल्ली. त्यांनी म्हटले की, “संतांचा प्रसाद हा कधीही टाळायचा नसतो. जर महाराजांनी सांगितले आहे की काही मोठे कार्य घडणार आहे, तर ते नक्कीच घडेल”.
या घटनेचा अन्वयार्थ अत्यंत प्रगाढ आहे. भाकरी हे जनसामान्यांच्या श्रमाचे प्रतीक आहे. महाराजांनी भाकरीचा प्रसाद देऊन टिळकांना हे सूचित केले की, आगामी काळात त्यांना जनसामान्यांच्या कल्याणासाठी मोठे कष्ट सहन करावे लागतील. तसेच, मंडालेच्या तुरुंगात सहा वर्षे असताना टिळकांनी जो ‘गीतारहस्य’ हा ग्रंथ लिहिला, तो या प्रसादाचाच परिणाम होता, अशी भक्तांची धारणा आहे. महाराजांच्या भविष्यवाणीनुसार, टिळकांची शिक्षा देशासाठी ‘वरदान’ ठरली कारण त्यातून भारतीय तत्त्वज्ञानाला एक नवी दिशा देणारा ग्रंथ जन्माला आला.
लोकमान्य टिळकांनी मंडालेच्या तुरुंगात ‘श्रीमद्भगवद्गीतारहस्य’ किंवा ‘कर्मयोगशास्त्र’ हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथाचा मुख्य प्रतिपाद्य विषय हा आहे की, गीता केवळ मोक्षाचा किंवा संन्यासाचा मार्ग सांगत नाही, तर ती निष्काम कर्मयोगाचा पुरस्कार करते. टिळकांनी मांडलेले हे तत्त्वज्ञान गजानन महाराजांच्या जीवनशैलीशी पूर्णपणे सुसंगत होते. जरी महाराज विदेही अवस्थेत होते, तरी त्यांचे अस्तित्व भक्तांच्या उद्धारासाठी आणि समाजाला सन्मार्गावर आणण्यासाठी सदैव ‘सक्रिय’ होते.
महाराजांनी टिळकांना दिलेल्या प्रसादाचा आणि गीतारहस्याचा संबंध खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होतो:
महाराजांनी टिळकांना प्रवृत्त केले की, कठीण परिस्थितीतही आपले कर्तव्य (स्वधर्म) सोडायचे नाही. गीतेचा हाच संदेश टिळकांनी जगासमोर मांडला.
सहा वर्षांच्या प्रदीर्घ शिक्षेच्या काळात टिळकांचे मन विचलित झाले नाही. संतांच्या आशीर्वादाने त्यांना ते आत्मबळ प्राप्त झाले होते, ज्याच्या जोरावर त्यांनी इतके मोठे वाङ्मयीन कार्य केले.
गीतेतील ‘लोकसंग्रह’ (लोकांचे कल्याण) ही संकल्पना महाराजांनी प्रत्यक्ष जगून दाखवली होती आणि टिळकांनी ती आपल्या ग्रंथात सैद्धांतिकरीत्या मांडली.
महाराजांच्या उपस्थितीमुळे टिळकांवर ईश्वराची मोठी कृपा झाली आहे, अशी भावना संपूर्ण वऱ्हाडात पसरली होती. यामुळे टिळकांच्या राजकीय चळवळीला एक प्रकारचे ‘आध्यात्मिक पावित्र्य’ प्राप्त झाले, जे भारतीय समाजाला आकर्षित करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक होते.
गजानन महाराजांचे विदर्भातील स्थान हे केवळ एका संताचे नव्हते, तर ते एका ‘लोकगुरु’चे होते. ग्रामीण भागातील शेतकरी, कष्टकरी आणि वंचितांसाठी महाराज हेच साक्षात ईश्वर होते. जेव्हा या सामान्य जनतेने पाहिले की, त्यांचे आराध्य दैवत लोकमान्य टिळकांसोबत व्यासपीठावर बसले आहे आणि त्यांना आशीर्वाद देत आहे, तेव्हा त्यांच्या मनात टिळकांच्या राजकीय चळवळीबद्दल एक अतूट विश्वास निर्माण झाला.
महाराजांच्या उपस्थितीमुळे वऱ्हाडमधील खेड्यापाड्यातील जनता सभेला मोठ्या संख्येने उपस्थित राहिली होती. ज्या जनतेला राजकारणातील तांत्रिक गोष्टी समजत नव्हत्या, त्यांना महाराजांच्या केवळ तिथे असण्याने हे समजले की, टिळकांचा मार्ग हा सत्याचा आणि धर्माचा मार्ग आहे. या ऐतिहासिक भेटीमुळे स्वदेशी, बहिष्कार आणि राष्ट्रीय शिक्षणाची ज्योत विदर्भातील घराघरात पोहोचली. विशेषतः वाशीम, अकोट आणि मंगरूळपीर यांसारख्या तालुक्यांमध्ये स्वदेशी वस्तूंचा वापर आणि परदेशी कापडावर बहिष्कार टाकण्याचे प्रमाण प्रचंड वाढले.
टिळकांनी अकोल्याच्या सभेत शिवाजी महाराज आणि समर्थ रामदास स्वामी(Samarth Ramdas Swami) यांचे जे उदाहरण दिले, तो या भेटीचा सर्वात महत्त्वाचा ‘अन्वयार्थ’ आहे. महाराष्ट्राच्या संस्कृतीत ‘शक्ती’ (राज्यसत्ता) आणि ‘युक्ती’ (आध्यात्मिक मार्गदर्शन) यांचा समन्वय नेहमीच यशस्वी ठरला आहे.
समर्थ रामदासांनी शिवरायांना राष्ट्रकार्यासाठी बळ दिले. तसेच गजानन महाराजांनी टिळकांना लोकजागृतीसाठी आशीर्वाद दिले.
राजकारण जेव्हा आध्यात्मिक मूल्यांशी जोडले जाते, तेव्हा ते निस्वार्थी बनते. टिळकांचा लढा हा सत्तेसाठी नव्हता, तर सत्यासाठी होता, ज्याला महाराजांनी संमती दिली.
शिवाजी महाराजांप्रमाणेच टिळकांनाही संतांच्या पाठिंब्यामुळे जनमानसात ‘लोकमान्यता’ अधिक दृढपणे मिळाली.
या भेटीमुळे हे सिद्ध झाले की, भारत देशाचा स्वातंत्र्यलढा हा केवळ भौतिक किंवा राजकीय संघर्ष नव्हता, तर तो आपल्या संस्कृतीच्या आणि अस्मितेच्या पुनरुज्जीवनाचा एक यज्ञ होता. गजानन महाराजांसारखे विदेही संत जेव्हा टिळकांसारख्या नेत्याच्या पाठीशी उभे राहतात, तेव्हा त्या संघर्षाला एक वेगळीच उंची प्राप्त होते.
गजानन महाराजांचा नित्य जप ‘गण गण गणात बोते’ हा होता. दासगणू महाराजांनी ‘गजानन विजय’ ग्रंथात या मंत्राचा जो अर्थ लावला आहे, तो म्हणजे ‘प्रत्येक जीवामध्ये ब्रह्म व्यापलेले आहे’. हा अद्वैताचा विचार लोकमान्य टिळकांच्या स्वराज्याच्या संकल्पनेशी सुसंगत होता. स्वराज्य म्हणजे केवळ स्वतःचे राज्य नव्हे, तर आपल्या अंतरातील आत्मभावाचे राज्य होय.
“टिळकांचे ‘गीतारहस्य’
महाराजांनी टिळकांना जो आशीर्वाद दिला, त्यामागे हाच मूळ संदेश होता की, “तुम्ही जे कार्य करत आहात, ते ईश्वरी कार्य आहे कारण तुम्ही जनतेला त्यांच्या आत्मबळाची जाणीव करून देत आहात.” टिळकांचे ‘गीतारहस्य’ हे सुद्धा याच आत्मबळाच्या जागरणाचे शास्त्र आहे. त्यामुळे महाराज आणि टिळक यांची भेट ही खरं तर ‘सिद्धांता’ची आणि ‘आचरणा’ची भेट होती.
लोकमान्य टिळक आणि गजानन महाराज यांच्या भेटीने तत्कालीन समाजाच्या मानसिकतेत मोठे बदल घडवून आणले. त्या काळातील सुशिक्षित वर्गात अनेकदा असा समज असायचा की, राजकारण आणि धर्म हे दोन भिन्न टोकाचे विषय आहेत. मात्र, या दोन महान व्यक्तींच्या एकत्र येण्याने हा गैरसमज दूर झाला.
लोकांची देवावर असलेली श्रद्धा आता देशप्रेमात परावर्तित झाली. “संतांना जे मान्य आहे, तेच आपणही केले पाहिजे” या विचाराने हजारो तरुण स्वातंत्र्यलढ्यात उडी घेऊ लागले.
टिळकांना झालेली शिक्षा पाहून लोक खचले नाहीत, कारण त्यांना महाराजांच्या शब्दांवर विश्वास होता की, यातून काहीतरी चांगले घडणार आहे. यामुळे मंडालेच्या शिक्षेच्या काळातही चळवळ जिवंत राहिली.(Tilak-Saint-Gajanan-Maharaj)
महाराजांच्या सान्निध्यात जाती-पातीचे भेद गळून पडले होते. अकोल्याच्या सभेला जमलेला अफाट जनसमुदाय ही राष्ट्रीय एकात्मतेची पहिली मोठी प्रचिती होती.
महाराजांनी टिळकांना दिलेला प्रसाद (भाकरी) हा केवळ अन्नाचा तुकडा नव्हता, तर तो टिळकांना दिलेला ‘शक्ती-मंत्र’ होता. तो प्रसाद ग्रहण करताना टिळकांना आलेला अनुभव हा त्यांच्या आध्यात्मिक पूर्णत्वाचा पुरावा होता.
शेगावचे संत गजानन महाराज आणि लोकमान्य टिळक यांच्या भेटीचा अन्वयार्थ लावताना आपल्याला हे प्रकर्षाने जाणवते की, ही घटना महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक अनन्यसाधारण वळण होते. राजकीय नेतृत्व आणि आध्यात्मिक सत्ता जेव्हा एकाच ध्येयासाठी एकत्र येते, तेव्हा राष्ट्रउभारणीचे कार्य अधिक सुलभ आणि प्रभावी होते. महाराजांनी टिळकांना दिलेला आशीर्वाद, अकोल्याच्या व्यासपीठावरील त्यांची उपस्थिती आणि टिळकांना पाठवलेला भाकरीचा प्रसाद या सर्व घटना भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला आध्यात्मिक अधिष्ठान देणाऱ्या होत्या.
या भेटीमुळे लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या कठीण कारावासात ‘गीतारहस्य’ लिहिण्याचे सामर्थ्य लाभले, तर गजानन महाराजांच्या आशीर्वादाने वऱ्हाडची भूमी राष्ट्रवादी विचारांनी पावन झाली. आजच्या काळातही त्यांच्या जाज्वल्य देशप्रेमाचा आदर्श आजच्या तरुणांनी राखायला हवा. आपल्या बुद्धिमत्तेचा, आधुनिक तंत्रज्ञानाचा उपयोग आपल्या देशाबंधावांसाठी करायला हवा. कोणतीही समाजसेवा किंवा राष्ट्रसेवा जेव्हा नीती आणि अध्यात्माच्या पायावर उभी असते, तव्हाच ती चिरंतन टिकूण राहते. टिळक आणि महाराज या दोन महाविभूतींचे हे मिलन भारतीय संस्कृतीच्या अक्षय ऊर्जेचे प्रतीक असून, ते पिढ्यानपिढ्या राष्ट्रवादाची प्रेरणा देत राहील.
श्रीकांत भास्कर तिजारे
भंडारा ९४२३३८३९६६