Vat-Purnima:वटपौर्णिमा हा भारतीय संस्कृतीतील एक महत्त्वाचा सण आहे. या दिवशी स्त्रिया पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी वडाच्या झाडाची पूजा करतात. ‘जन्मोजन्मी हाच पती मिळो’ अशी प्रार्थना करण्याबरोबरच, आजच्या काळात स्त्री-पुरुष संबंध, बदलती मानसिकता आणि कौटुंबिक वास्तवाचे सखोल विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.
१. आभासी जग, चित्रपट आणि अवास्तव अपेक्षा(Vat-Purnima)
आजची स्त्री उच्चशिक्षित आहे, महत्त्वाकांक्षी आहे आणि आर्थिकदृष्ट्या आत्मनिर्भरही झाली आहे, ही समाजासाठी नक्कीच अभिमानाची गोष्ट आहे. परंतु, दुसऱ्या बाजूला चित्रपट, टीव्ही मालिका आणि आभासी जगाच्या वाढत्या प्रभावामुळे जीवनाकडे बघण्याचा दृष्टिकोन बऱ्याच अंशी ‘फिल्मी’ आणि काल्पनिक झाला आहे.
बाह्य सौंदर्याचे आकर्षण: नेहमी स्टायलिश राहणे, महागडा मेकअप करणे आणि एखाद्या अभिनेत्रीसारखे जीवन जगण्याची प्रबळ इच्छा आजकाल अनेक स्त्रियांमध्ये निर्माण झालेली दिसते.
काल्पनिक जोडीदाराची अपेक्षा: आपला पती किंवा जोडीदार हा चित्रपटातील ‘हिरो’सारखा असावा, जो आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण करेल, सतत मागेपुढे करेल आणि आपल्या मनासारखेच वागेल, ही अवास्तव अपेक्षा वाढली आहे. यामुळे खऱ्या आयुष्यातील साध्या, प्रामाणिक आणि सामान्य जोडीदाराचे महत्त्व कुठेतरी कमी होताना दिसते.
२. सोशल मीडियाचा अतिरेक: दिखावा, तुलना आणि ‘स्टेटस’चे दुष्परिणाम
आजकाल सण आणि व्रतवैकल्ये श्रद्धेपेक्षा समाजमाध्यमांवर (Social Media) मिरवण्यासाठीच जास्त केली जातात की काय, असा प्रश्न पडतो.
दिखाव्याची प्रवृत्ती (Show-off): वटपौर्णिमे(Vat-Purnima)सारख्या सणाचे पावित्र्य आणि त्यातील भाव जपण्यापेक्षा आपण किती महागडी साडी नेसलोय, दागिने कसे घातले आहेत आणि आपला फोटो इन्स्टाग्राम किंवा फेसबुकवर कसा दिसेल, यावर जास्त भर दिला जातो. हा ‘शो-ऑफ’ नात्यांमधील मूळ जिव्हाळा आणि साधेपणा नष्ट करत आहे.
इतरांशी जीवघेणी तुलना: “माझ्या मैत्रिणीच्या नवऱ्याने तिला वटपौर्णिमेला महागडे गिफ्ट दिले, मग मला का नाही?”, “तिचे आयुष्य माझ्यापेक्षा किती भारी आहे!” अशी इतरांच्या आभासी आयुष्याशी स्वतःची तुलना केली जाते. यामुळे स्वतःच्या घरातील समाधान हिरावून घेतले जाते आणि विनाकारण कलह व असंतोष निर्माण होतो.
‘स्टेटस’चे दुष्परिणाम: व्हॉट्सॲप आणि इन्स्टाग्रामवर ठेवलेले ‘स्टेटस’ हे आता प्रेमाचे किंवा आनंदाचे प्रतीक राहिले नसून, ते इतरांना दाखवण्याचे आणि जळवण्याचे साधन बनले आहे. या ‘स्टेटस वॉर’मध्ये आपण खऱ्या आयुष्यातील आनंद, जोडीदारासोबतचे मोलाचे क्षण आणि नात्यातला नैसर्गिक गोडवा गमावून बसलो आहोत.
३. पुरुषांचा मूक संघर्ष: एक न वाचलेलं पान
या सर्व चकचकीत आणि आभासी जगात पुरुषांच्या वाट्याला येणारा खरा संघर्ष आणि त्यांच्यावरील ताणतणाव अनेकदा दुर्लक्षित राहतो. समाज आणि कुटुंब व्यवस्था टिकवून ठेवण्यात पुरुषाचा वाटा अत्यंत मोलाचा असतो.
कुटुंबाचा रक्षक: स्वतःच्या कुटुंबाला सुरक्षित ठेवण्यासाठी, त्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी पुरुष सतत धडपडत असतो. व्यवसायात किंवा नोकरीत कुटुंबाच्या चांगल्या भविष्यासाठी तो अनेक धोके (Risks) पत्करतो.
भावनांची घुसमट: समाजाच्या ‘पुरुष रडत नाहीत’ या अलिखित नियमामुळे, पुरुष आपले दुःख, कामाच्या ठिकाणचा ताण आणि नैराश्य कुणाजवळही व्यक्त करू शकत नाही. कधी मन दुखावले गेले, तरी तो मित्रांसमोर किंवा इतरांसमोर रडगाणे गात बसत नाही. तो सर्व काही पोटात ठेवतो आणि हसरा चेहरा घेऊन कुटुंबासाठी पुन्हा उभा राहतो.
नात्यांची कसरत: त्याला फक्त पती म्हणून नाही, तर एक मुलगा, भाऊ आणि पिता म्हणूनही कुटुंबातील इतर सर्व नात्यांचा सांभाळ करावा लागतो आणि सर्वांचा समतोल साधावा लागतो.
४. एकांगी विचार आणि जबाबदाऱ्यांची टाळाटाळ
आजकाल नात्यांमध्ये बऱ्याचदा ‘मी’ आणि ‘माझे हक्क’ यावर जास्त भर दिला जातो.
स्वतःचे आत्मपरीक्षण न करणे: अनेकदा केवळ पुरुषांमधील दोष शोधण्यात वेळ घालवला जातो, पण आपण स्वतः कसे वागतो, आपण कसे दिसतो किंवा आपला स्वभाव आणि अपेक्षा खरोखरच योग्य आहेत का? याचा विचार फारसा केला जात नाही.
जबाबदारीतून पळवाट: पुरुषांच्या बरोबरीने जीवन जगायचे असते, हक्क आणि स्वातंत्र्य हवे असते, पण जेव्हा कुटुंबाची, मोठ्या माणसांची किंवा नात्याची मोठी जबाबदारी घेण्याची वेळ येते, तेव्हा अनेक जण मागे हटतात किंवा टाळाटाळ करतात. (अर्थात, ही गोष्ट काही पुरुषांनाही लागू होते.)
५. आत्मकेंद्रित वृत्ती आणि समाजावरील घातक परिणाम
सध्या समाजात घडणाऱ्या अनेक ताज्या आणि दुर्दैवी घटना (जसे की अलीकडचे केतन अग्रवाल प्रकरण) या आजच्या समाजातील एक अत्यंत चिंताजनक पैलू दर्शवतात.Vat-Purnima
जेव्हा नात्यांमध्ये स्वार्थ, आत्मकेंद्रित वृत्ती आणि केवळ स्वतःच्या सुखाचा विचार शिरतो, तेव्हा त्याचे परिणाम भयंकर होतात.
कायद्यांचा गैरवापर किंवा नात्यांमधील टोकाचा स्वार्थ यामुळे अनेकांचे आयुष्य उद्ध्वस्त होत आहे, व शोषणाचे नवीन प्रकार समोर येत आहेत.
नात्यांमधील मनमोकळा संवाद संपत चालला आहे आणि त्याची जागा इगो (अहंकार) आणि असहिष्णुतेने घेतली आहे, ज्याचे समाजावर अत्यंत वाईट परिणाम पडत आहेत.
६. खरी पूजा: घर हेच मंदिर आणि जबाबदारी हीच भक्ती
केवळ वडाच्या झाडाची पूजा करून देव प्रसन्न होत नाही किंवा इच्छा पूर्ण होत नाहीत. वटपौर्णिमेची खरी पूजा संयम, शांती आणि सर्वांना सोबत घेऊन जाण्यात आहे. कुटुंब हेच खरे मंदिर असून घरातील माणसे हेच देव आहेत; त्यांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणे, एकमेकांना समजून घेणे हीच खरी देवाची पूजा आहे. स्वतःच्या जबाबदाऱ्या प्रामाणिकपणे पार पाडणे हाच संसाराचा खरा पाया आहे.
आजच्या काळात स्त्री आणि पुरुष दोघांनीही चित्रपट, मालिका आणि सोशल मीडियाच्या आभासी जगातून बाहेर येऊन वास्तवाचे भान ठेवण्याची नितांत गरज आहे. पुरुषांनी स्त्रियांच्या प्रगतीचा आदर करावा, तर स्त्रियांनीही पुरुषांच्या मूक संघर्षाची, त्यांच्या त्यागाची आणि त्यांच्यावरील दडपणाची जाणीव ठेवावी. जेव्हा दोघेही दिखावे आणि तुलनेच्या पलीकडे जाऊन एकमेकांच्या उणिवांसह एकमेकांना स्वीकारतील, जबाबदाऱ्या वाटून घेतील आणि खऱ्या अर्थाने एकमेकांचे सहचारी व सहचारिणी बनतील, तेव्हाच ‘सात जन्मांची साथ’ खऱ्या अर्थाने यशस्वी होईल!
हर्षना रोटकर
