Ram : ही प्रार्थना “कल्याण करी रामराया…” ही समर्थ रामदास(Samarth Ramdas) यांची प्रार्थना संपूर्ण युगाचे तत्त्वज्ञान सांगणारी आहे. ती केवळ भक्तिभावाची अभिव्यक्ती नाही; ती सत्ता, समाज आणि व्यक्ती—तिन्ही पातळ्यांवर लोककल्याणाची मागणी करणारी घोषणाच आहे. रामनवमीच्या निमित्ताने ही प्रार्थना पुन्हा एकदा नव्याने ऐकण्याची गरज आहे.
राम म्हणजे कोण? रामायण सांगते—“रामो विग्रहवान् धर्मः”. म्हणजेच राम हा धर्माचा सजीव अवतार. पण हा धर्म केवळ कर्मकांडात अडकलेला नाही; तो न्याय, कर्तव्य, त्याग आणि जनहिताच्या आचरणात प्रकट होणारा धर्म आहे. वनवास स्वीकारताना पितृवचनाचे पालन, रावणवधातून अधर्माचा नाश, आणि राज्य करताना प्रजेला केंद्रस्थानी ठेवणे—रामाचे प्रत्येक पाऊल हे “कल्याण” या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करते.
म्हणूनच समर्थांनी “रामराया”ला केलेली विनंती ही केवळ वैयक्तिक मुक्तीसाठी नाही. ती समाजासाठी आहे.
कल्याण—म्हणजे सर्वांचा विचार. कल्याण—म्हणजे दुर्बलांचे संरक्षण. कल्याण—म्हणजे न्याय्य व्यवस्था.
“राम” हा केवळ श्रद्धेचा विषय राहत नाही(Ram)
ही संकल्पना आजच्या काळात अधिक महत्त्वाची ठरते. कारण आधुनिक युगात प्रगतीची व्याख्या बदलली आहे. आर्थिक वाढ, तंत्रज्ञान, भौतिक सुविधा या सर्व गोष्टी वाढल्या; पण त्याच वेळी मानसिक अस्थिरता, सामाजिक तणाव आणि मूल्यांचा क्षय याही वाढल्या. अशा वेळी “राम” हा केवळ श्रद्धेचा विषय राहत नाही; तो दिशादर्शक तत्त्व ठरतो.
२२ जानेवारी २०२४ रोजी राम मंदिर, अयोध्या येथे झालेली प्राणप्रतिष्ठा ही घटना याच पार्श्वभूमीवर महत्त्वाची ठरते. पाचशे वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर उभे राहिलेले हे मंदिर भारतीय समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे पुनरुज्जीवन आहे. त्या दिवशी देशभर साजरी झालेली दिवाळी, घराघरांत लावलेले दिवे आणि रामनामाचा गजर—या सर्वांनी एकच संदेश दिला,
राम हा केवळ इतिहास नाही; तो वर्तमानाचा आत्मा आहे.
परंतु याच ठिकाणी एक मूलभूत प्रश्न उभा राहतो—
राम मंदिर(Ram Temple) उभे राहिले; पण राम आपल्या मनात उभे राहिले का?
कारण मंदिर हे प्रतीक आहे; मूल्ये हे वास्तव आहे.
रामाचा खरा अर्थ तोच जेथे सत्ता आहे तेथे उत्तरदायित्व असावे, जेथे शक्ती आहे तेथे संयम असावा, आणि जेथे समाज आहे तेथे न्याय असावा.
“रामराज्य” ही कल्पना आजही लोकांच्या आकांक्षेत आहे. पण रामराज्य केवळ राजकीय घोषणांनी येत नाही; ते व्यक्तीच्या आचरणातून, समाजाच्या संस्कारातून आणि शासनाच्या नीतिमत्तेतून निर्माण होते.
समर्थ रामदास(Samarth Ramdas) यांनी केलेली प्रार्थना म्हणूनच आज अधिकच सुसंगत वाटते. कारण ती आपल्याला आठवण करून देते, रामाला हाक मारणे सोपे आहे; पण रामासारखे जगणे कठीण आहे.
रामनवमी(Ram Navami) हा उत्सव आहे, होय. पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे तो आत्मपरीक्षणाचा क्षण आहे. आपण आपल्या जीवनात, समाजात आणि व्यवस्थेत “कल्याण” या शब्दाला किती स्थान देतो?
जर “कल्याण करी रामराया” ही भावना केवळ प्रार्थनेत न राहता आचरणात उतरली, तरच त्या प्रार्थनेचा अर्थ पूर्ण होईल.
रामाला पुजणे ही परंपरा आहे; पण रामत्व जगणे हीच खरी राष्ट्रनिर्मिती आहे.” तसेच
युद्ध जिंकणे मोठे नाही; मानवतेचे रक्षण करणे हेच खरे ‘कल्याण’—आणि तेच रामाचे तत्त्व आहे.
श्रीकांत भास्कर तिजारे
९४२३३८३९६६