रुपयापासून डॉलर्सपर्यंत… जगातील चलनांचे मूल्य कोण ठरवते, खरी सत्ता कोणाच्या हातात?

Value-of-the-rupee : भारतात, RBI रुपयाचे मूल्य ठरवत नाही, परंतु अस्थिरता कमी करण्यासाठी हस्तक्षेप करते. रुपया तरंगत असतो, पण त्याला मॅनेज्ड फ्लोट(Managed float) म्हणतात.

चलनाचे मूल्य कोण ठरवते?( Value-of-the-rupee)

चलनाच्या किमती रोज बदलतात, कधी डॉलर मजबूत होतो, कधी रुपया कमजोर होतो. चलनांचे मूल्य फॉरेक्स मार्केटमध्ये निर्धारित केले जाते, जे जगातील सर्वात मोठे आणि विकेंद्रित बाजार आहे. पुरवठा आणि मागणी या तत्त्वावर मूल्य निश्चित केले जाते.

कोणतीही व्यक्ती, कंपनी किंवा सरकार एकट्याने फॉरेक्स मार्केटमधील मूल्य ठरवत नाही. हे पुरवठा आणि मागणीच्या तत्त्वावर कार्य करते. जेव्हा चलनाची मागणी जास्त असते तेव्हा त्याचे मूल्य वाढते. अधिक पुरवठा असल्यास (उदा. एखादा देश अधिक चलन छापत आहे), मूल्य घसरते. हा बाजार 24/5 खुला असतो आणि दररोज एक ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा (trillion-dollars) जास्त व्यापार होतो. चलने फ्लोटिंग एक्स्चेंज रेट(Floating exchange rate) सिस्टमवर चालतात.

जगातील बहुतेक चलने यूएस डॉलर(US Dollar), युरो(Euro), ब्रिटिश पाउंड(British Pound), जपानी येन(Japanese yen) आणि भारतीय रुपया(Indian Rupee) यांसारख्या तरंगत्या विनिमय दर प्रणालीवर चालतात. त्यांच्या किमती बाजारातील व्यापारी, बँका, हेज फंड, कंपन्या, गुंतवणूकदार आणि सट्टेबाज ठरवतात.

जागतिक बँक त्याचे निराकरण करत नाही

IMF किंवा कोणत्याही जागतिक बँकेसारखी कोणतीही केंद्रीय संस्था हे निश्चित करत नाही. काही देश स्थिर किंवा पेग्ड दर प्रणालीचा अवलंब करतात, जिथे सरकार किंवा केंद्रीय बँक चलनाचे मूल्य मजबूत चलनाशी (जसे की USD) जोडून सेट करते. सौदी रियालची किंमत USD ला आहे. येथे सेंट्रल बँक बाजारात चलन खरेदी आणि विक्री करून दर राखते. परंतु बहुतेक विकसित अर्थव्यवस्थांमध्ये तरंगत्या प्रणाली असतात.

मूल्य निर्धारित करणारे घटक

व्याजदर (उच्च व्याजदरामुळे चलन मजबूत होते), चलनवाढ (कमी चलनवाढ चांगली आहे), व्यापार शिल्लक (अधिक निर्यात, मजबूत चलन), राजकीय स्थिरता, जीडीपी वाढ आणि मध्यवर्ती बँकेचे धोरण, यामुळे डॉलर (dollar)मजबूत होतो.

जेव्हा यूएस फेडरल रिझर्व्ह व्याजदर वाढवते तेव्हा डॉलर मजबूत होतो. केंद्रीय बँका थेट मूल्य ठरवत नाहीत, परंतु अप्रत्यक्षपणे त्यावर प्रभाव टाकतात. ते व्याजदर बदलून, परिमाणात्मक सुलभता किंवा काहीवेळा विदेशी मुद्रा हस्तक्षेप (चलन खरेदी आणि विक्री) करून बाजारावर प्रभाव टाकतात. फ्लोटिंग रेटमध्ये ते टार्गेट रेट ठरवत नाहीत, मार्केट स्वतः ठरवते. म्हणजेच रुपयाचे मूल्य RBI ठरवत नाही.

भारतात, RBI रुपयाचे मूल्य ठरवत नाही, परंतु अस्थिरता कमी करण्यासाठी हस्तक्षेप करते. रुपया तरंगत असतो, पण त्याला मॅनेज्ड फ्लोट (Managed float)म्हणतात.
जागतिक फॉरेक्स मार्केट कसे ठरवले जाते?
आजच्या जगात चलनाचे मूल्य जागतिक विदेशी चलन बाजाराद्वारे निर्धारित केले जाते, ज्यावर कोणत्याही एका संस्थेचे नियंत्रण नसून प्रभाव असतो.