Das-Navami : माघ महिना हा आध्यात्मिकदृष्ट्या अनुष्ठान करण्यास अनुकूल समजला जातो. श्रीगणेश जयंती, श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी महाराजांचा निजानंद गमन दिवस, श्रीगजानन महाराज प्रगत दिन, दासनवमी, महाशिवरात्री असे अनेक महत्वाचे दिवस या महिन्यात येतात. दासनवमी हा जीवनदृष्टीचा पुनर्विचार करण्याचा दिवस आहे.
आत्माराम, दासबोध माझे स्वरूप स्वत:सिद्ध | असता न करावा खेद| भक्तजनी || दिवशी स्मरण होणारे समर्थ रामदास स्वामी आणि त्यांचा दासबोध हा ग्रंथ,
आजच्या अस्थिर काळात अधिकच समर्पक वाटतो. कारण दास नवमी आपल्याला “दास” होण्याचा अर्थ सांगते—तो अर्थ गुलामीचा नसून अहंकारमुक्त स्वातंत्र्याचा आहे.
समर्थ रामदास स्वामींनी ‘दास’ हा शब्द निवडला, तो मुद्दाम. कारण त्यांच्या दृष्टीने माणसाचा सर्वात मोठा शत्रू बाहेर नसून आत असतो—तो म्हणजे “मी”पणा.
दासबोधाचा केंद्रबिंदू हा दास्यभाव आहे. “मी कर्ता” ही भावना जिथे विरघळते, तिथेच कर्तृत्व शुद्ध होते, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता. म्हणूनच दास नवमी हा आत्मपरीक्षणाचा दिवस ठरतो—आपण किती दास आहोत आणि किती स्वार्थी?
समर्थांच्या व्यावहारिक अध्यात्माचे दर्शन(Das-Navami)
समर्थांचे दास्य हे निष्क्रियतेचे नव्हते. त्यांनी कधीही पलायनवादी वैराग्य मांडले नाही. उलट, संसारात राहून कर्तव्य करताना आसक्ती न वाढवणे, हा त्यांचा वैराग्याचा मार्ग होता. त्यांनी अध्यात्म आणि व्यवहार यांच्यात भिंत उभी केली नाही. दासबोधात नीती, प्रामाणिकपणा, शिस्त, कर्तव्य, मनोनिग्रह यांना जे महत्त्व दिले आहे, ते समर्थांच्या व्यावहारिक अध्यात्माचे दर्शन घडवते.
दास नवमीच्या निमित्ताने आठवते ती समर्थांची व्यापक अपेक्षा—व्यक्ती घडावी, समाज सुसंस्कृत व्हावा आणि राष्ट्र चारित्र्यसंपन्न व्हावे. दासबोध हा वैयक्तिक मोक्षापुरता मर्यादित नाही. तो सामाजिक जीवनालाही दिशा देतो. माणसाने आधी स्वतःला सुधारावे; त्यातून कुटुंब सुधारेल, समाज घडेल—हा समर्थांचा साधा पण खोल विचार आजही तितकाच लागू आहे.
आजच्या काळात ‘स्वातंत्र्य’ हा शब्द अधिकारांभोवती फिरतो; कर्तव्याची चर्चा मागे पडते. दास नवमी मात्र वेगळेच सांगते—दास्याशिवाय खरे स्वातंत्र्य नाही. ज्याने स्वतःच्या अहंकारावर विजय मिळवला, तोच खऱ्या अर्थाने मुक्त. ज्याचे मन संयमित आहे, तोच खरा सामर्थ्यवान. हा संदेश आजच्या स्पर्धात्मक, अस्थिर आणि तणावग्रस्त समाजासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
दास नवमीचा खरा अर्थ पूजा-अर्चेत नाही, तर संकल्पात आहे. दासबोध वाचून थांबण्यापेक्षा, त्यातील बोध आचरणात उतरवण्याचा संकल्प करणे—हीच या दिनाची खरी पूजा. नम्रता, कर्तव्यनिष्ठा, विवेक आणि ईश्वरविश्वास—ही मूल्ये अंगीकारली, तर दास नवमी एका दिवसापुरती न राहता जीवनदिशा बनेल.
आज दास नवमीच्या निमित्ताने एवढेच स्मरण ठेवावे लागेल की, समर्थ रामदास स्वामींनी दिलेला दास्याचा मार्ग हा दुर्बलतेचा नव्हे, तर आत्मिक सामर्थ्याचा मार्ग आहे. त्या सामर्थ्याची जाणीव ठेवणे, आणि ती जगण्यात उतरवणे—हेच दास नवमीचे खरे औचित्य आहे. याप्रसंगी आपण समर्थांना एवढीच प्रार्थना करूयात, “मला वाटते अंतरी त्वा वसावे । तुझ्या दासबोधासी त्वा बोधवावे । अपत्यापरी पाववी प्रेम ग्रासा । नमस्कार त्वा सद्गुरु रामदासा ।। ।।जय जय रघुवीर समर्थ ।।
श्रीकांत भास्कर तिजारे
भंडारा- ९४२३३८३९६६
लोकमान्य टिळक आणि संत गजानन महाराज यांच्या ऐतिहासिक भेटीचा सर्वांगीण अन्वयार्थ: