NCERT : नृत्य करणारी मुलगी चित्रण: NCERT ने सिंधू संस्कृतीचा प्रसिद्ध वारसा ‘डान्सिंग गर्ल’ (dancing-girl’)आपल्या पुस्तकांमध्ये बदललेल्या स्वरूपात दाखवला होता, ज्यावर मोठ्या प्रमाणावर टीका झाली होती. आता एनसीईआरटीने याबाबतचा निर्णय फिरवला आहे.
डान्सिंग गर्ल : तुम्ही ललित कला शाखेचे विद्यार्थी असाल किंवा इतिहासाचा अभ्यास केला असेल तर साहजिकच तुम्ही ‘डान्सिंग गर्ल’ हे नाव ऐकले असेल. हा सिंधू संस्कृतीचा जगप्रसिद्ध वारसा आहे. 1926 मध्ये मोहेंजोदारो येथे सापडला होता. ही 10.5 सेमी ब्राँझची मूर्ती सध्या राष्ट्रीय संग्रहालय, नवी दिल्ली येथे ठेवण्यात आली आहे.
आता या पुतळ्यावरून मोठा वाद निर्माण झाला आहे. गोष्ट अशी आहे की इयत्ता 9वीच्या NCERT च्या पुस्तकात नृत्य करणाऱ्या मुलीचे वेगळे रूप दाखवण्यात आले आहे. पुस्तकात नृत्य करणाऱ्या मुलीच्या पुतळ्याचा वरचा भाग झाकलेला आहे. पूर्वीच्या पुस्तकांत असे अजिबात नव्हते. आम्ही तुम्हाला सांगतो की, प्रत्यक्षात या डान्स करणाऱ्या मुलीच्या अंगावर एकही कपडा नाही. ती नग्न आहे आणि तिच्या हातात खूप बांगड्या आणि गळ्यात हार आहे. कंबरेवर एक हात ठेवून ती आरामदायी पोझमध्ये उभी आहे. एनसीईआरटीने मूर्ती झाकून मांडल्यानंतर मोठा विरोध झाला होता. आता या वादानंतर एनसीईआरटीने यात बदल केले आहेत.
NCERT ने निर्णय मागे घेतला (NCERT)
नॅशनल कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल रिसर्च अँड ट्रेनिंग (NCERT) ने आपल्या कला शिक्षणाच्या पाठ्यपुस्तकात मूळ चित्रासह चित्र बदलण्याचा निर्णय घेतला आहे. एनसीईआरटीचे संचालक दिनेश सकलानी म्हणाले की, ही बाब संस्थेच्या निदर्शनास येताच तात्काळ कारवाई करण्यात आली आणि संबंधित विभागाला या प्रकरणाचा आढावा घेण्याचे निर्देश देण्यात आले.
सकलानी म्हणाले, ‘ही बाब निदर्शनास येताच संबंधित विभागाला याकडे लक्ष देण्याच्या सूचना दिल्या होत्या. तज्ज्ञांशी बोलल्यानंतर विभाग ‘डान्सिंग गर्ल’चे चित्र मूळ रूपात बदलत आहे. ही दुरुस्ती पुस्तकाच्या डिजिटल आवृत्तीत त्वरित लागू केली जात आहे, तर सुधारित मुद्रित आवृत्त्यांमध्ये मूळ प्रतिमा असेल.
झाकलेली मूर्ती
पुस्तकातील सिंधू संस्कृतीच्या या प्रसिद्ध कलाकृतीच्या चित्रणावर काही शिक्षणतज्ज्ञांनी टीका केल्यानंतर NCERT कडून हे स्पष्टीकरण आले आहे. अनेकांनी याला सेन्सॉरशिपचे कृत्य देखील म्हटले आहे.
पाठ्यपुस्तकात डान्स करणारी मुलगी गडद रंगात दाखवली होती. त्याच वेळी, त्याच्या वास्तविक स्वरूपाच्या तुलनेत त्याच्या धडाचे काही भाग झाकलेले दर्शविले गेले. ही प्रतिमा राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) आणि राष्ट्रीय अभ्यासक्रम फ्रेमवर्क (NCF) अंतर्गत इयत्ता 1-10 साठी NCERT च्या पहिल्या कला शिक्षण मालिकेचा भाग आहे.
नृत्य करणाऱ्या मुलीचा इतिहास काय आहे?
डान्सिंग गर्ल सुमारे 4500 वर्षांपूर्वी लॉस्ट-वॅक्स कास्टिंग तंत्र वापरून बनवण्यात आली होती. 1926 मध्ये याचा शोध लागला. ब्रिटीश पुरातत्वशास्त्रज्ञ अर्नेस्ट मॅके यांना मोहेंजोदारो (सध्याच्या सिंध, पाकिस्तानमध्ये) उत्खननादरम्यान ही मूर्ती सापडली. फाळणीनंतर झालेल्या करारात हा पुतळा भारताच्या वाट्याला आला, जो आता नवी दिल्लीतील राष्ट्रीय संग्रहालयात ठेवण्यात आला आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून हा पुतळा मूळ स्वरूपात एनसीईआरटीच्या पुस्तकांमध्ये छापला जात होता, मात्र आता त्यावर झाकणे किंवा छेडछाड करणे हा टीकेचा विषय बनला आहे.