Short-Circuit : तारांमधून जास्त प्रवाह सतत वाहिल्यास त्या गरम होतात व ठिणग्या बाहेर पडू लागतात. वेळीच उपाय न केल्यास आगीचे गंभीर स्वरूप धारण होते.
शॉर्ट सर्किटचे नाव तुम्ही अनेकवेळा ऐकले असेल, पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की, काही मिनिटांत एक छोटासा इलेक्ट्रिकल फॉल्ट मोठ्या अपघाताचे कारण कसा बनू शकतो? अलीकडेच दिल्लीतील मालवीय नगर येथील एका हॉटेलमध्ये भीषण आग लागल्याने संपूर्ण देश हादरला. या अपघातात 21 जणांचा मृत्यू झाला असून प्राथमिक तपासात शॉर्ट सर्किट हे आगीचे संभाव्य कारण मानले जात आहे. म्हणूनच आज शॉर्ट सर्किट समजणे पूर्वीपेक्षा जास्त महत्त्वाचे झाले आहे. घर असो, ऑफिस असो वा हॉटेल, विजेबाबत थोडासा निष्काळजीपणा मोठ्या शोकांतिकेत बदलू शकतो.
शेवटी सर्किट म्हणजे काय? (Short-Circuit)
कोणत्याही घराला किंवा इमारतीला वीजपुरवठा करण्यासाठी तारांचे संपूर्ण जाळे तयार केले जाते. मुख्य पुरवठ्याद्वारे विविध स्विच,(Switches,) पंखे,(fans) बल्ब (bulbs) आणि उपकरणांपर्यंत वीज पोहोचते. ज्या मार्गाने वीज एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाते त्याला सर्किट म्हणतात. जोपर्यंत स्विच चालू होत नाही तोपर्यंत विजेचा प्रवाह पूर्ण होत नाही. सर्किटचे कार्य नियंत्रित पद्धतीने उपकरणांमध्ये वीज प्रसारित करणे आहे. या मार्गात काही अडचण आल्यास किंवा तारा चुकीच्या पद्धतीने जोडल्या गेल्यास विजेचा प्रवाह असामान्य होतो आणि ही परिस्थिती नंतर शॉर्ट सर्किट होऊ शकते.
शॉर्ट सर्किट कसे होते?
प्रत्येक विद्युत उपकरण विशिष्ट प्रमाणात विद्युत् प्रवाहावर चालण्यासाठी बनवले जाते, जे अँपिअरमध्ये मोजले जाते. उदाहरणार्थ, गीझरला सुमारे 15 amps पॉवरची आवश्यकता असू शकते. कोणत्याही उपकरणात किंवा वायरिंगमध्ये क्षमतेपेक्षा जास्त विद्युत प्रवाह वाहू लागल्यावर किंवा फेज आणि न्यूट्रल वायर थेट संपर्कात आल्यास शॉर्ट सर्किटची परिस्थिती निर्माण होते. या दरम्यान, तारांचा प्रतिकार कमी होतो आणि त्यांच्यामध्ये वेगाने उष्णता निर्माण होऊ लागते. काही वेळातच तारांमधून ठिणग्या निघू लागतात. वीजपुरवठा वेळेत बंद न केल्यास या ठिणगीने आगीचे रूप धारण करून मोठे नुकसान होऊ शकते.
आग इतक्या वेगाने का पसरते? (Short-Circuit)
शॉर्ट सर्किट दरम्यान निर्माण होणारी उष्णता जवळपासचे प्लास्टिक,(Plastic) लाकूड,(wood, ) फर्निचर,(furniture,) पडदे(curtains) आणि इतर ज्वलनशील वस्तूंना आग लावण्यासाठी भाग पाडते. जोरदार वारा किंवा वादळाच्या वेळी विजेच्या खांबाच्या तारा एकमेकांवर आदळल्यास ठिणग्याही बाहेर पडू शकतात. कधीकधी ओलावा, खराब प्लग, लूज वायरिंग किंवा स्विच बोर्डमध्ये किडे अडकल्यामुळे शॉर्ट सर्किट होते. आग लागल्यानंतर काही मिनिटांतच परिस्थिती किती भीषण होऊ शकते हे दिल्लीच्या मालवीय नगर हॉटेल दुर्घटनेने दाखवून दिले. त्यामुळे छोट्याशा विद्युत समस्यांकडेही दुर्लक्ष करू नये आणि वायरिंगची वेळोवेळी तपासणी करावी.
शॉर्ट सर्किट कसे टाळता येईल?
तज्ज्ञांच्या मते, घरांमध्ये नेहमी चांगल्या दर्जाची वायरिंग आणि योग्य क्षमतेची उपकरणे वापरली पाहिजेत. कमी क्षमतेच्या वायरिंगवर जड मशीन चालवणे टाळा. स्विच बोर्डमध्ये ओलावा येऊ देऊ नका आणि प्लग न लावता तारा थेट बोर्डला जोडण्याची चूक करू नका. एमसीबी, वायरिंग आणि इलेक्ट्रिक फिटिंग्ज वेळोवेळी तपासत रहा. ठिणगी, जळजळ वास किंवा वारंवार फ्यूज उडणे यासारखी कोणतीही समस्या दिसल्यास ताबडतोब इलेक्ट्रिशियनशी संपर्क साधा. थोडी सावधगिरी केवळ तुमच्या मालमत्तेचेच नाही तर अनेकांच्या जीवांचे रक्षण करू शकते.