e-रुपी म्हणजे काय? UPI पेक्षा कसा वेगळा आणि तुमच्या खिशासाठी किती फायदेशीर?

e-money : भारत सरकार आणि रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) यांनी डिजिटल अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी सुरू केलेला e-रुपी म्हणजेच Digital Rupee (e₹) आता सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचू लागला आहे. पण अनेकांना प्रश्न पडतो—हा e-रुपी नेमका काय आहे? आणि तो UPI पेक्षा कसा वेगळा आहे?

UPI आणि डिजिटल पेमेंटमध्ये भारत अग्रेसर आहे(e-money).

भारत डिजिटल क्रांतीच्या दिशेने वाटचाल करत आहे. UPI आणि डिजिटल पेमेंटमध्ये आपण जगात अग्रेसर आहोत. आता, सरकार आणि RBI ने कॅशलेस व्यवहारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी CBDC (सेंट्रल बँक डिजिटल चलन) सुरू केले आहे, ज्याला डिजिटल रुपी किंवा ई-रुपया म्हटले जाते. डिजिटल रुपी म्हणजे काय, ते UPI पेक्षा कसे वेगळे आहे आणि ते आपले जीवन कसे बदलत आहे, हे पाहूया.

डिजिटल चलन म्हणजे काय?

डिजिटल चलन हे भौतिक स्वरूपात नसून इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात असते. ते इंटरनेट, ॲप किंवा डिजिटल वॉलेटद्वारे वापरले जाते.

भारतात डिजिटल चलनाची सुरुवात कशी झाली?

भारतीय रिझर्व बँकेने (RBI) १ नोव्हेंबर २०२२ रोजी डिजिटल रुपयाचा (e₹) चाचणी प्रयोग सुरू केला. ब्लॉकचेन तंत्रज्ञानावर आधारित हे चलनExisting चलनाच्या मूल्याप्रमाणेच असेल. यासाठी बँक खात्याची गरज नाही. सुरुवातीला दिल्ली, मुंबई, बंगळूर आणि भुवनेश्वरमध्ये एसबीआय, आयसीआयसीआय बँक, येस बँक आणि आयडीएफसी फर्स्ट बँक या चार बँकांनी हा पायलट प्रोजेक्ट सुरू केला, ज्याचा नंतर विस्तार करण्यात आला. आता हे अनेक शहरांमध्ये आणि बँकांमध्ये उपलब्ध आहे.

e-रुपी म्हणजे काय?(e-money)

• e₹ हा RBI द्वारे जारी केलेला केंद्रिय डिजिटल चलन आहे.
• तो फिजिकल नोटा आणि नाण्यांप्रमाणेच वैध चलन आहे, पण पूर्णपणे डिजिटल स्वरूपात.
• तो मोबाईल वॉलेटमध्ये साठवता येतो आणि दुकानात थेट वापरता येतो—बँकेच्या मध्यस्थीशिवाय.

UPI आणि e₹ मधील मुख्य फरक | घटक | UPI | e-रुपी | |——|—–|——–| | स्वरूप | पेमेंट प्लॅटफॉर्म | डिजिटल चलन | | व्यवहार | बँक खात्यांमधून पैसे ट्रान्सफर | वॉलेटमधून थेट व्यवहार | | मध्यस्थ | बँक आवश्यक | बँक नसली तरी व्यवहार शक्य | | इंटरनेट गरज | आवश्यक | काही पायलट प्रकल्पात ऑफलाइन व्यवहार शक्य |

सामान्य नागरिकासाठी फायदे

• सरळ आणि पारदर्शक व्यवहार: सरकारी अनुदान, DBT थेट वॉलेटमध्ये जमा होऊ शकते.
• कॅशलेस पण कॅशसारखा अनुभव: नोटा हातात न घेता डिजिटल स्वरूपात खर्च करता येतो.
• ग्रामीण भागात उपयोगी: इंटरनेट नसतानाही व्यवहार शक्य (पायलट प्रकल्पात चाचणी सुरू).
• काळ्या पैशावर नियंत्रण: प्रत्येक व्यवहार ट्रॅक होऊ शकतो, त्यामुळे पारदर्शकता वाढते.

“UPI हे बँकिंग व्यवहारांसाठी क्रांतिकारक आहे, पण e₹ हे डिजिटल चलन म्हणून एक पाऊल पुढे आहे,” असे अर्थतज्ज्ञांचे मत आहे.